Madera na de soep: tafeletiquette in vroeger eeuwen

detail-Brandes

Gisteren was het weer eens tijd voor wat kennisverbreding. Marleen Willebrands, bekend van tal van publicaties over de historische keuken, vooral die van de Gouden Eeuw, verzorgde aan de UvA Summerschool een hoorcollege over tafeletiquette van ‘Erasmus tot de Dikke Ditz’. In aanwezigheid van twee belangrijke collectioneurs, Joop Witteveen en Willem Heijting, gaf Willebrands een boeiende presentatie, opgevrolijkt met prachtig beeldmateriaal, zoals een tekening van Jan Brandes uit 1775 die de tafelschikking toont tijdens het dessert van een diner in het Engelse Falmouth. (Ik nam twee details uit deze tekening, gevonden in de Rijksstudio.) Op tafel is duidelijk de fles Malaga te zien, waaraan een zilveren schildje hangt met de naam van de wijn erop. Enorm leuk detail is ook de buffetkast met de bediende erbij, die vooral snel en geruisloos moet serveren…

detail-Brandes2Na het luistergedeelte volgde een werkcollege, waarin de aanwezigen aan de slag mochten met een tekst uit een etiquetteboek. Nu wilde ik etiquetteboeken al een tijd eens raadplegen op het thema ‘wijn’ en de gebruiken aan tafel. De afdeling Bijzondere Collecties heeft namelijk nog niet zo lang geleden een mooie verzameling van Willem en Coby Heijting cadeau gekregen, die erom vraagt bestudeerd te worden. En daar ben ik dan gisteren mee begonnen. De resultaten zijn zeer veelbelovend: ik kreeg als tekst om te bestuderen een aantal pagina’s uit de tweede druk van het Keukenboek van Henriette Davidis uit 1868, een enorm populair en invloedrijk boek in de tweede helft van de negentiende eeuw. (De vijfde druk is online te vinden in het Gutenberg-project.)

[Lees meer...]

Nieuwe epiloog voor Het domein

het_domeinMorgen verschijnt bij uitgeverij Cargo een nieuwe, goedkope editie van het boek dat Lidewij van Wilgen in 2011 publiceerde naar aanleiding van haar leven op een Frans wijndomein, Het domein. Tien jaar geleden besloot Van Wilgen met haar jonge gezin een nieuw leven te beginnen in Zuid-Frankrijk. Het was het begin van een lange weg vol tegenslagen, die uiteindelijk leidde naar de wereldwijde doorbraak van haar wijnen, plus een besef van wat er werkelijk toe doet in het leven. Het boek eindigde met een nieuwe liefde, Laurent, en de doorbraak van de wijnen van Mas des Dames op internationaal niveau.

Drie jaar later is de waardering voor de wijnen alleen maar gestegen: Winespectator waardeerde Mas des Dames met 91 punten, de wijn wordt geserveerd in de businessclass van KLM en Perswijn riep Van Wilgen uit tot vrouw van het jaar. Persoonlijk liep het in die drie jaar anders dan de slotwoorden van de editie van 2011 suggereren. En daarover gaat een Epiloog van 33 pagina’s, die aan de nieuwe editie is toegevoegd. We lezen over het vertrek van wijncriticus Laurent (knap, om iemand vanaf de eerste zin al zo onsympathiek neer te zetten), de komst van arts Olivier en de verdere worteling van Van Wilgen en haar gezin in Zuid-Frankrijk. Ik las de nieuwe epiloog in één adem uit, gegrepen door de vlotte schrijfstijl en het verdere kijkje in het leven van een wijnmaakster. En ik vond het opnieuw treurig dat ik nog steeds geen Mas des Dames heb geproefd. Daar moet ik nu écht snel iets aan doen.

image006Dus wie het oude boek nog niet heeft en in de laatste vakantiedagen nog iets ‘lekkers’ wil lezen: duik in de nieuwe editie van Het domein en leef mee met de laatste ontwikkelingen op Mas des Dames. Het liefst natuurlijk met een glas van één van de wijnen onder handbereik.

Lidewij van Wilgen, Het domein, vijfde herziene en uitgebreide druk augustus 2014, paperback | 256 pag. | € 10,00 | isbn 978 90 234 9342 6

 

 

 

Arunda, de hoogstgelegen Sektkellerei van Europa

Arunda2Het was een bijzondere ervaring: uit de bus stappen op 1200 meter hoogte, en langs huizen met houten balkons vol geraniums wandelen naar de Sektkellerei. En dan ook nog eens de hoogstgelegen Sektkellerei van Europa! Rondom het dorp waar we uitstappen, liggen alpenweiden en bossen; wandelpaden lopen overal de bergen in. Ver weg, in de diepte, stroomt de Etsch; de hitte van het dal is hier veranderd in een heerlijk frisse koelte. Wijngaarden zien we hier op 1200 meter hoogte niet, maar er wordt wel uitstekende Sekt gemaakt. Hoe zit dat? We zullen het verhaal van Sektkellerei Arunda in Mölten, een dorp in Südtirol, uitgebreid te horen krijgen.

Arunda1

Bollicine
Na een korte wandeling vanaf de bushalte staan we voor een bescheiden deur in een oude verbouwde 16e-eeuwse hoeve. We bellen aan bij Sektkellerei Arunda. Onze komst is gelukkig aangemeld en we worden ontvangen door Michael, zoon van oprichters Josef en Marianne Reiterer. Michael doet ons om te beginnen uitgebreid de ontstaansgeschiedenis van het bedrijf uit de doeken: vader Josef Reiterer, geboren in Mölten, kreeg dankzij de plaatselijke Rotary en Lions Club de kans ingenieur en later oenoloog te worden. Nadat hij na veel reizen weer neerstreek in zijn geboortedorp, besloot hij in 1979 Sekt te gaan maken. Gewoon, omdat hij dat leuk vond. Van grote invloed op het ontstaan van de Kellerei en de productie van Sekt was ook moeder Marianne, sommelier en een groot liefhebber van mousserende wijnen – bollicine, zoals Michael ze op zijn Italiaans noemt. Marianne heeft nog steeds een zeer grote rol bij het assembleren van de wijnen. Dankzij een geïnteresseerde afnemer die toezegde de hele voorraad te willen verkopen, kwam het bedrijf door de moeilijke startfase heen.

[Lees meer...]

Culture in a glass: Rocca Sveva Castelcerino 2008

roccasvevaAs a wine blogger, I get free bottles regularly. Not all are worth mentioning, but still most get attention on either Wijnkronieken.nl or my Facebook and Twitter pages. And some are just more special than others. Such a bottle was the 2008 Rocca Sveva Castelcerino from Cantina di Soave. I received it from a contact at the Digital Wine Communication Conference in Rioja last year. The flamboyant Magda Beverari Mazerolles, who writes for her own Le Vin Parfait, but also works for Cantine di Soave, presented me with a bottle after I had a sip of this intriguing wine at the Wine Mosaic stand.

I remember thinking: Soave, from 2008…?? Most of the time, Soave is a relatively simple wine, to be drunk young. But the sip Magda offered me convinced me otherwise, and I happily accepted the bottle to taste more attentively at home. For the rest of the winter and the following spring, I forgot about the bottle, but last week, when I went looking for something to go with pasta carbonara, I came across it. I was not sure if it would make a good combination, but decided to open it anyhow. And we were blown away! What a wine, what power, what complexity! No, it was not the ideal combination with pasta carbonara, but we enjoyed the wine around, not with, the meal J. Think of subtle smells of honey, almonds and flowers. Add some lively acidity, a smooth feeling on the tongue and a very lengthy, almondy finish, and maybe you have some idea of what we had in our glass (but probably not). It doesn’t matter: if ever you have a chance to try an older Rocca Sveva wine, please do so!

[Lees meer...]

Madeira drinken op Madeira

Proeven

Wat kun je nu zelf op Madeira van de rijke wijncultuur ervaren? Hoe kom je in contact met de wijnmakers en in het bezit van een goede fles wijn? En waar schenk je madeira eigenlijk bij? In deze laatste blog over onze vakantie in Madeira tref je een aantal tips op basis van onze ervaringen. (Eerdere artikelen verschenen op 17 juli en op 25 juli.)

Funchal
Slapen bij de wijnboer, dat begint ons de laatste jaren uitstekend te bevallen. De keuze voor een appartement in Funchal was dus snel gemaakt: madeira-firma Blandy’s verhuurt The Wine Lodges, vier appartementen in het oude woonhuis van de familie Blandy in de Rua São Francisco. Onze badkamer keek zelfs uit op de ingang van de oude lodge, waar dagelijks vele toeristen langskwamen voor een bezoek aan het wijnmuseum, een rondleiding of een proeverij. Uiteraard stond er in ons tijdelijke onderkomen ook een flesje madeira klaar: Alvada, een vijf jaar oude blend van malvasia en bual. Heerlijk bij de fruitsalade of een stukje bolo de mel. Die bolo de mel, daar zijn we verslingerd aan geraakt op het eiland. Het is een stevige, maar toch zachte koek van noten, kruiden, meel en rietsuikerstroop, in smaak vergelijkbaar met christmas pudding. Je kunt hem overal op het eiland kopen, maar de lekkerste was degene die we kochten bij de Engenhos da Calheta, een fabriek waar ze één keer per jaar suikerriet verwerken tot siroop, om daar later aguardente van te stoken, poncha (een soort punch van aguardente, suikerrietstroop en citrus) mee te maken én bolo de mel mee te bakken.

Bolocollage

Wine Lodge Tours
Om een goed beeld te krijgen van madeira en het bedrijf Blandy’s, is het slim eerst de Premium Lodge Tour te boeken. De wijnen die men na afloop schenkt zijn iets minder spannend, maar prima geschikt voor een door-de-weeks glaasje madeira. Voor het echt interessante werk raad ik aan vervolgens de Vintage Tour te doen. Dan krijg je tot slot van de rondleiding over de zolders met canteiro-vaten twee oudere wijnen te proeven, een 1968 Bual en een 10 year old Bual. Beide opnieuw heerlijk in combinatie met bolo de mel, overigens. Maar ook bij een salade van tropisch fruit zal deze wijn prima smaken. Of zoals onze gids Diane het zei: “Ik eet die wijnen gewoon”. Rita, onze gids op de Premium Lodge Tour, combineert er graag een Belgische bonbon bij. Ook geen slechte gedachte!

[Lees meer...]

Digitale Wijn(web)winkelgids: Turksewijnonline.nl

IzmirTurkse wijnen staan centraal in de elfde aflevering van de Digitale Wijn(web)winkelgids. Volkan Arikan uit Alkmaar begon twee jaar geleden met zijn webwinkel waarin hij wijn uit zijn vaderland verkoopt. Zijn kennis over wijn is volledig door zelfstudie verkregen. Zijn redenen om Turkse wijn aan te bieden? Arikan: “In Nederland wordt veel wijn geconsumeerd door wijnliefhebbers. De mensen hebben echter geen mogelijkheid om Turkse kwaliteitswijnen te kopen. Er wordt nergens Turkse wijn aangeboden terwijl Turkse bedrijven vooral de laatste jaren enorm geïnvesteerd hebben in kwaliteit en export. De afwezigheid van Turkse wijnen op de Nederlandse wijnmarkt is voor mij doorslaggevend geweest om wijnen aan de bieden van unieke inheemse druiven die nergens anders worden verbouwd dan in Anatolië. Mijn visie is dan ook: het voorzien in de behoefte aan Turkse kwaliteitswijn van de Nederlandse consument. Turkse kwaliteitswijn is in Nederland niet verkrijgbaar bij slijterijen en supermarkten, terwijl Turkse wijn door wijnliefhebbers en kenners als lekker en smaakvol wordt beoordeeld.”

Turksewijnonline haalt de wijnen gedeeltelijk rechtstreeks uit Turkije, gedeeltelijk van andere Turkse importeurs. Arikan: “Omdat we kwaliteitswijnen willen aanbieden, proberen we alleen wijnen in het assortiment te nemen die tijdens internationale wijncompetities door bekende wijnkenners in aanmerking zijn gekomen voor hoge waardering. Daarnaast selecteren we wijnen met een goede prijs-kwaliteitverhouding, die we bovendien kunnen aanraden bij Nederlandse gerechten.”

[Lees meer...]

De druiven van Madeira

 

Wijngaardje

Latada bij Arco da Calheta

Uit mijn vorige verhaal bleek al wat de karakteristieken van madeira zijn: versterkt en gerijpt in vaten die aan hoge temperaturen zijn blootgesteld. Die hoge temperaturen en de daaropvolgende oxidatie van de wijnen in de vaten zorgen voor de karakteristieke secundaire en tertiaire aroma’s: noten, specerijen, gedroogd fruit, honing, boenwas, karamel, chocolade en dergelijke. Maar er moet nóg een kenmerk van de wijnen aan toegevoegd worden: de hoge zuren. Veel wijncursisten en vinologen in opleiding zullen een glas madeira bij blind proeven uiteindelijk daar aan herkend hebben, aan die stevige zuurstructuur. Wat is verantwoordelijk voor die zuren? Dat is de combinatie van druivenrassen met de vulkanische bodems, die zo sterk mineraal en ijzerhoudend zijn dat hortensia en agapanthus er jaar in jaar uit fel blauwe bloemen produceren. Voor de druiventeelt moet soms kalk aan de bodems toegevoegd worden om ze te ontzuren. Dit verhaal gaat over die druivenrassen van Madeira. De bedoeling ervan is een beeld te schetsen van de verschillende druivenrassen en de wijnen die zij produceren.

Agapanthus

Agapanthus, hel blauw dankzij de vulkanische bodem

1600 druiventelers
Er staan op Madeira een kleine 500 ha druiven aangeplant, op kleine percelen van gemiddeld 0,3 hectare. De meer dan 1600 telers verkopen hun druiven aan de producenten, die met uitzondering van één bedrijf zelf geen wijngaarden in bezit hebben. Alleen Henriques & Henriques bezit 10-15 ha eigen druivenstokken, goed voor slechts 15% van de productie. De druiven staan op terrassen op hellingen, vaak geleid volgens het traditionele systeem van de latada, of pergola. Op die manier kunnen onder de druiven nog andere gewassen groeien. Een andere manier om de stokken te leiden is de espaldeira of espalier, geïntroduceerd in de 20ste eeuw. Hierbij staan de stokken in rijen en worden de ranken verticaal langs draden geleid.

Wijngaardje2

Wijngaard in Arco da Calheta, waarschijnlijk met bual

[Lees meer...]

Wijn in (minder dan) 100 woorden: Masseria Trajone Pinot Grigio 2013

PinotGrigioUit de Abruzzen, speciaal de Colline Pescaresi, komt deze intrigerende Pinot Grigio. De eerste slok lijkt wat neutraal, niet zo spannend. Maar wacht tot de wijn een tijdje in je glas zit. Dan komt zijn mineralige karakter en het frisse fruit steeds beter tot uiting. Geuren van appel, peer, perzik. Strak in de mond, met best een boel zuren en een bittertje in de afdronk. Te koop voor € 7,25 bij wijnspeciaalzaken.

Wijn in 100 woorden: Friendly Grüner Veltliner

Gruener_VeltlineNa de Singing 2012 mocht ik onlangs ook de Friendly uitvoering van Laurenz Z.’s reeks Grüner Veltliners proeven. Een aardig verschil! We proefden hem naast de Singing van 2013, en kozen allebei voor de strakkere, complexere Friendly. Dit is echt een serieuze jongen, uit het Kamptal, die het vrolijke zusje vriendelijk in de schaduw stelt. Lekker droog en mineraal, met bakken vol frisse zuren. Niet dat die Singing niet lekker is, overigens, maar die is gewoon voor een ander moment. Singing voor in de tuin, Friendly voor bij het eten! Veelzijdig typje, dat Oostenrijkse paradepaardje.

De wijnen van Laurens V. zijn verkrijgbaar bij wijnspeciaalzaken.

Madeira: grote wijn met een lange geschiedenis

canteiro

Canteiro – Blandy’s

Goed. Madeira dus. Dit jaar zijn we op vakantie geweest naar dit prachtige Portugese eiland, waar bovendien indrukwekkende wijnen vandaan komen. We gingen er heen om te wandelen, veel te lezen en uit te rusten, maar ook om onze kennis van madeira te verdiepen. We zijn dol op deze wijnsoort, maar wisten er veel te weinig van. En dus regelden we twee wijnhuisbezoeken, boekten een appartement bij een derde madeira-producent en besloten als toerist een vierde huis te bezoeken.

Madeira is een wijnsoort met een lange geschiedenis. Naast port is het één van dé grote versterkte wijnen van de wereld. Om madeira te begrijpen, zul je je echter een beetje in die geschiedenis moeten verdiepen. Dat hoef je niet zo heftig te doen als ik meestal doe, maar íets moet je toch wel weten. Vandaar dat mijn verhalen over madeira beginnen met een stukje geschiedenis. Daarna heb ik een blog gepland over de druiven en de wijnen en hun karakteristieken, en over de wijnhuizen en wat je anno 2014 op het eiland kunt aantreffen.

window

Middeleeuws kerkraam, Jardim Tropical, Monte

Malvasia
Toen de Portugezen in 1419 het eiland Madeira hadden ontdekt en voor zich hadden opgeëist, gebruikten ze deze landmassa voor de kust van Afrika al snel om er druivenstokken aan te planten. Zo konden de voorraden van schepen op ontdekkingsreis zonder al te veel inspanning tijdig aangevuld worden. Een van de druivenrassen die naar Madeira gebracht werden, was malvasia, vanwege de enorme populariteit van de zoete én dure wijnen die deze druif in Griekenland produceerde. De Portugezen hoopten op hun nieuwe bezitting een goedkopere versie te kunnen gaan maken. Malvasia – door de Britten malmsey genoemd – en de andere wijnen van Madeira kenden al snel een groot afzetgebied, tot aan het middeleeuwse Vlaanderen toe. Vanaf het eind van de zestiende eeuw werden ze bovendien een onmisbaar product op de schepen naar Oost- én West-Indië. Er is weinig bekend over de stijl van deze wijnen in die tijd. Ze waren voor een groot deel  zoet, maar versterkt met alcohol, zoals tegenwoordig, dat waren ze nog niet.

[Lees meer...]